Linux ve Windows platformları hakkında birçok karşılaştırma/tartışma yapılıyor. Bazen söylenenler sadece dedikodudan ibaret olarak kalıyor. Kimi zaman varolan şeyler yokmuş gibi gösteriliyor ya da tam tersi yapılıyor. En kötüsü ise konu hakkında yeterli bilgi sahibi olmayan kişilerin mantıksız ve kafa karıştırıcı yorumlar yapması oluyor. İşbu sebeple, bir de ben, mümkün olduğunca teknik ayrıntılara girmeden, son kullanıcının anlayabileceği, objektif bir “Linux ve Windows” [1] ve bu iki platformun sağladıklarının karşılaştırmasını yapmaya çalışacağım.

[1]:  Yazının şimdiye kadar okuduğunuz kısmından yazının konusunun “Linux ve Windows” arasında ki karşılaştırma olacağını farketmişsinizdir. Aslında, bu pek doğru olmayan bir genel kullanım. Yazıda Linux isimli kernel ile Windows işletim sistemini karşılaştırmayacağım, zira bir kernel ile bir işletim sistemini kıyaslamak mantıksızdır.
Bu sebeple ki yazıda GNU/Linux, BSD ve Solaris gibi Unix türevi Unix dağıtımlarını (yani işletim sistemlerini) (ki bütün bunlara kısaca Unix diyeceğim) Windows işletim sistemleri ile kıyaslayacağım.

Not: Yazı boyunca teknik ayrıntılara fazla girmeyeceğim için, “x Unix dağıtımının x sürümü ile Windows’un x sürümünün kıyaslayaması” şeklindeki karşılaştırmalara rastlamayacaksınız. Karşılaştırmalarda genel anlamda Unix ve Windows kıyaslaması yapacağım.

Maliyet ve Teknik Destek

Linux

• Unix dağıtımlarının hemen hepsi ücretsiz olarak dağıtılır.
• Unix tarafında genelde yazılımdan değil yazılıma verilen teknik destek ve hizmetten ücretlendirme yapılır. Bu hizmetleri çoğunlukla iş amaçlı Unix kullananlar alır. Ancak teknik destek bütün Unix dağıtımları ve Unix platformu için yazılan bütün uygulamalarda mevcut olmuyor. Açıkcası bu tip hizmetler pek yaygın da değil.
• Unix platformu için yazılmış yazılımların büyük çoğunluğu ücretsizdir.

Windows

• Windows ücretlidir ve Türkiye şartlarına göre düşünürsek ücretleri oldukça yüksek. Korsan Windows kullanımıma yönelişin başlıca sebebi bu.
• Microsoft, Windows için teknik destek verir, tabi ki yasal kopyalar için.
• Windows platformunda çalışmak üzere tasarlanan programların da büyük çoğunluğu ücretlidir. Bunların ücretsiz alternatiflerini bulmak Unix platformunda ki gibi kolay olmayabiliyor bazen.

Kaynak Kod

Linux

• Hemen hemen bütün Unix türevleri açık kaynaklıdır.
• GNU/Linux dağıtımları GPL lisansı ile. BSD dağıtımları BSD lisansı ile açık kaynaklı olarak dağıtılır. GPL ve BSD lisansına dahil olmayan diğer Unix türevi dağıtımların da hemen hepsi açık kaynaklıdır.
• Unix ortamı için yazılan 3. parti uygulamaların da büyük çoğunluğu açık kaynaklıdır ve genelde GPL veya BSD lisansı ile açık kaynaklı olarak dağıtılır.
• İşletim sisteminin veya işletim sistemi üzerinde çalıştırılan yazılımların açık kaynaklı olması kullanıcının işletim sistemine müdahelesini ve işletim sistemini özelleştirebilmesini olumlu yönde etkiler. Bu bakımdan herhangi bir yazılımın (işletim sisteminin de esasında bir yazılım olduğunu unutmayalım) açık kaynaklı olması olumlu yönde bir özelliktir.

Windows

• Windows tamamen kapalı kaynaklıdır ve EULA lisansı ile satılır.
• Windows platformu için yazılan uygulamaların da büyük çoğunluğu kapalı kaynaklıdır.
• İşletim sisteminin veya işletim sistemi üzerinde çalıştırılan yazılımların kapalı kaynaklı olması kullanıcının işletim sistemine müdahelesini ve işletim sistemini özelleştirebilmesini kısıtlar.

Güvenlik

Linux

• Unix ortamında Windows üzerindekiler gibi, sistemi etkileyen ve yayılabilen zararlılar (virus, trojan, malware vs.) pek yaygın değildir.  Bu, Unix zararlı yazılımlardan etkilenmez anlamına gelmez. Unix üzerinde de Unix için yazılmış bir zararlıyı gerekli yetki ile çalıştırırsanız sistem bozulabilir. Aksini iddaa etmek Unix’in düzgün çalışmadığını söylemektir.
• Unix ortamlarında genelde anti-virus gibi zararlı yazılımları kullanılmaz. Kişisel kullanım için bu gibi koruma yazılımlarına gerek duyulmaz.
• Sunucu olarak kullanılan Unix’lerde zararlıların istemcilere bulaşmaması için bazen anti-virus kullanılanılır.
• Firewall kullanılan programların internet çıkışını analiz ve kontrol amaçlı olarak kullanılabilir. Ancak kişisel kullanımda genelde ihtiyaç duyulmaz.

Windows

• Windows platformunda güvenlik (zararlı yazılım, güvenlik açığı vs.) Unix’tekine kıyasla biraz daha dikkat gerektiren bir konu. Bu sebeple Windows’un inceliklerine sahip olmayan, sıradan kullanıcılar için güvenlik yazılımları genelde lüzumludur.
• Yeterince sistem bilgisine ve Windows’un inceliklerine sahip kimseler için bence güvenlik programları gereksiz. Tabi ki savunma amaçlı olan kullanımlar için gereksiz. Zararlı tespiti için ise gerekli olabilir, gayet normal.
• İpucu: Hernekadar kişi tecrübeli ve dikkatli olsa bile, içinde zararlı yazılım bulunan bir veri aygıtı bilgisayara bağladığında, zararlıyı gidip çalıştırmasa bile, o kişinin bilgisayarınıza bulaşabilir. Bunu önlemek için autorun özelliğinin devredışı bırakılması gerekir. Tweak UI isimli araç ile bu işlem kolayca yapılabilinir; http://www.microsoft.com/windowsxp/Downloads/powertoys/Xppowertoys.mspx

Görsel Tasarım

Linux

• Unix’in grafik ortamında da çeşitlilik boldur. Yaygın olarak kullanılan bir tane grafik sunucusu vardır; Xorg. (Açıkcası Xorg’a alternatif olacak bir grafik sunucusu olduğu söylenemez) Ancak pencere yöneticisi, masaüstü yöneticisi, panel gibi masaüstü ortamının alternatifleri sayılamayacak kadar çoktur. Bu konuda bir standart yoktur.
• Compiz Unix’in en janjanlı pencere (aslında compositing) yöneticisidir. 3 boyutlu efektler, yamulan pencereler, çalışma alanları arasında geçişler, küp ve küre şeklindeki masaüstünü döndürmek vs. Bilgisayar kullanımını eğlenceli hale getirebilir. 
• KDE, Gnome, Xfce ve Lxde gibi masaüstü ortamları farklı fikirlerden esinlenilerek geliştirilmiştir. Kimisinde olan bir özellik diğerinde olmayabiliyor. Birisinde çok kolay yapılabilen birşey bir diğerinde uğraştırarak yapılabiliniyor. Kimisinin paneli iyiyken, bir diğerinin dosya yöneticisi, bir başkasının da pencere yöneticisi iyi olabiliyor. Bu durumda en güzel çözüm kişinin kendine uygun biçimde sevdiği parçalar ile kendi masaüstü ortamını oluşturması olacaktır.
• Şahsen benim Unix ortamında en sevdiğim masaüstü ortamı Openbox (pencere yöneticisi), Xfce4-panel (panel) (bazı durumlarda bmpanel), Nitrogen (masaüstü arkaplanı için) ve Pcmanfm (dosya yöneticisi ve masaüstü yöneticisi) parçalarının bir araya gelmesinden oluşuyor.
• Unix’in yazılım çeşitliliği ve esnek yapısı sayesinde işletim sistemini görsel açıdan istenilen şekile sokmak mümkündür. İşbu sebeple internette görebileceğiniz hemen her Unix ekran görüntüsü birbirinden farklıdır.

Windows

• Windows’un grafik ortamı Unix’e kıyasla çok daha bütün bir haldedir. Ve Windows’un bu konuda da standartları vardır.
• Windows’un kullanıcılarına sunduğu grafik arayüzünün alternatifi yoktur.
• Kullanıcının müdahelesine pek açık olduğu da söylenemez. Kullanıcı kendine sunulan yemeklerden birini alıp sadece sosunu, tuzunu vs. ayarlayabilir. Oysaki Unix’te kullanıcı kendi yemeğini bile yapar. Yemek malzemeleride açık kaynaklı yazılımlardır.

Altyapı ve Kararlılık

Linux

• Unix türevi olup en çok kullanılan çekirdekler sırası ile Linux, BSD ve Solaris’tir. Açık kaynaklı bu çekirdeklerin farklı amaçlar için derlenmiş çeşitleride bulunmaktadır.
• Çekirdekler hakkında daha fazla kıyaslama için: http://en.wikipedia.org/wiki/Comparison_of_kernels
• Unix ortamında birbirinden güzel birçok kabuk bulunur. (Zsh, Bash, Ksh vs.) Dağıtımlar ile birlikte gelen standart bir kabuk yoktur, bu dağıtımdan dağıtıma değişir. En sık kullanılan kabuk ise Bash’tır. Yüklü olmayan bir kabuk yüklenip varsayılan olarak ayarlanabilir.
• Unix ortamında kernel ve grafik ortamı birbirinden ayrıdır. Grafik ortamı olmadan pek âlâ işletim sistemi kullanılabilir.
• Unix platformunda CLI (metin tabanlı arayüze sahip) yazılımlar sayıca oldukça fazladır ve işlevseldir.
  (Örneğin Vi, Nano yazı editörleri; rtorrent, transmission-cli torrent istemcileri; orpheus, mpd müzik oynatıcıları gibi…)
• Metin tabanlı yazılımların kendi alanlarında çok başarılı olması sebebi ile bazı işlerde GUI (grafik tabanlı arayüze sahip) yazılımlara ihtiyaç bırakmadan CLI programlar işimizi görebiliyor.
• Açık kaynaklı işletim sistemi, açık kaynaklı yazılımlar, farklı amaçlar için derlenmiş farklı çekirdekler, sınırsız özelleştirilebilirlik vs.. Bunlar Unix’in altyapısını daha zengin ve esnek yapıyor.
• Ancak çeşitliliğin her zaman artısı olmuyor. Paket yöneticileri konusundaki çok başlılık örnek gösterilebilinir.
• Altyapı olarak Unix ile Windows hemen hemen aynı kararlılığa sahip olmasına rağmen, Unix uzun süreli kullanımlarda kararlılığını daha iyi koruyabilir.
• Unix’in birçok konuda standardı yoktur. Bunu yazılım özgürlüğünün getirdiği bir avantaj olarak düşünenler de vardır aksini düşünenler de vardır.

Windows

• Windows Windowstur. Benliği ve kimliği değiştirilemez.
• Windows herzaman kendinin alternatifsiz çekirdeğini kullanır.
• Uzun süredir Windowslar ile cmd.exe isimli kabuk öntanımlı gelmektedir. Ancak bu kabuğun Unix kabukları kadar yetenekli olmadığı söylene gelmiştir. Microsoft’un yeni nesil PowerShell’i, bu eksikliği giderebilecek gibi gözüken, Unix kabukları ile benzer bir yapıya sahip, .NET platformu ile çalışan bir kabuktur.
• Kabuklar hakkında daha fazla karşılaştırma için: http://en.wikipedia.org/wiki/Comparison_of_computer_shells
• Windows tek bir elden çıktığı için altyapısı daha bir bütün ve birbiriyle iletişim halindedir.
• Windows’ta uzun süreli kullanımlardan sonra bazı kararsızlıklar başgösterebilir, ancak bu tamamen yüklenen yazılımlar ve bu yazılımları yükleyen kullanıcı ile ilgilidir. Biliçli ve tecrübeli bir Windows kullanıcısının Windows’u da en az Linux kadar uzun ömürlü olacaktır.
• Windows kaputu açılamayan ve dolayısı ile arka planda neler döndüğünü tam olarak anlayamayacağınız ve Vista sürümü ile aşırı derecede benzin tüketmeye başlamıştır konforlu bir arabadır.

Kullanım Alanları

Linux

• Unix özgür yapısını burada da belli eder ve bilgisayar teknolojisinin girdiği hemen her alanda at koşturur. Elini uzatabildiği her alanda iktisatlı ve verimli çalışmasını bilir.
• Ancak Unixin yumuşak karnı multimedya alanıdır. Bazı imkansızlıklar sebebi ile bu alanda bazen yetersiz kalabiliyor. (Diğer başlıklarda bunun sebebinden bahsedeceğim)
• Tabi Unix’i amaç dahilinde ufak boyutta ve işlevsel hale getirmek biraz kullanıcının mahareti gerektirir.

Windows

• Microsoft, Windows’u çok yönlü bir işletim sistemi olarak lanse etse de Windows’un en iyi olduğu alan şüphesiz multimedya.
• Windows platformundaki oyunlar oyuncuları, kendi alanında uzmanlaşmış mesleki programlar o meslekten olanları yanına çekiyor. (Photoshop, AutoCAT gibi…)

Kullanım Kolaylığı

Linux

• Kişisel kullanım için bakıldığı zaman son yıllarda Unixlerin büyük hızla yol katettiği söylenebilir. Bazı durumlarda son kullanıcı için Windows’tan daha kolay olabiliyor.
• Dağıtımdan dağıtıma kullanım kolaylığı değişir. Ancak son kullanıcıyı hedef alan dağıtımları kullanması genelde kolaydır.

Windows

• Kolaydır.
• 7′den 70′e herkes kullanabilir.

Özelleştirilebilirlik (Kişiselleştirilebilirlik)

Linux

• Unix’in özgür yapısı sebebi ile özelleştirebilmenin kolay olduğunu söyleyebiliriz.
• İşletim sisteminin en temen bileşenleri dahil olmak üzere yazılım özgürlüğünün/çeşitliliğinin haddinden fazla olması da özelleştirilebilirliği artırıyor.

Windows

• Windows da kütük değil tabi. Kullanıcıya sistemi özelleştirebilmesi için birçok GUI araç sunuyor.
• Ama bu konuda yeterince esnek olamadı, Unix’e yetişemedi ve yetişeceğinide zannetmiyorum.

Yazılım Desteği

Linux

• Unix platformu gerek altyapısındaki çeşitlilik gerek diğer işletim sistemlerine kıyasla daha az oranda kullanıma sahip olması sebebi ile yazılım üreticilerinden hakettiği desteği alamamaktadır.
• Bilgisayarı bilgisayar yapan hayatımızı kolaylaştıran yazılımların bazıları hiç Unix ile tanışmadı ve belki hiç tanışmayacak. Bunun sonucu belki Unix’in kaybı belki yazılım üreticisinin kaybı olacak ancak ortada kesin birşey var ki, mağdur olan kişiler hep bilgisayar kullanıcıları.

Windows

• Windows, yazılım üreticilerinin büyük çoğunluğunun desteklediği işletim sistemidir.
• En iyi yazılım desteği gören işletim sistemidir.
• Kendi alanında uzmanlaşmış yazılımların büyük çoğunluğu Windows ve Mac OS X için üretilir. (Photoshop, 3ds Max, AutoCAT)

Donanım Desteği

Linux

• Unix platformu gerek altyapısındaki çeşitlilik gerek diğer işletim sistemlerine kıyasla daha az oranda kullanıma sahip olması sebebi ile donanım üreticilerinden hakettiği desteği alamamaktadır.
• Unix kullanıcısı donanım alırken aldığı ürünün kullandığı kerneli destekleyip desteklemediğine dikkat etmelidir. Aksi hâlde donanım çalışmaz.

Windows

• Windows, donanım üreticilerinin büyük çoğunluğunun desteklediği işletim sistemidir.
• En iyi donanım desteği gören işletim sistemidir.
• Piyasadaki hemen her ürünün Window desteği olmaktadır. Özellikle son kullanıcıyı hedefleyen donanımlarda istisnasız Windows desteği bulunmaktadır.

Performans

Linux

• Unixleri şekillendirmek kolay olması sebebi ile farklı amaçlar için uygun hale gelebiliyor. Bu konu hakkında “Kullanım Alanları” başlığında bahsetmiştim. Bu başlık altında bundan bahsetmemin sebebi ise Unix özelleştirilebilirliği ve dolayısı ile kullanım alanının genişlemesi işletim sisteminin performansını etkiler.
• Bir diğer mevzu ise donanım desteğinin performansı etkilemesidir.

Windows

• İşte bu konuda illaki sürüm ayrımı yapmak gerekiyor. Windows XP hızlı ve kararlı yapısı ile çok cezbedici, dolayısı ile birçok durumda XP tercih ediliyor. Arayüz güzelliği konusunda ise Windows Vista ve yeni Windows 7 cezbedici oluyor. Ancak sadece arayüz güzelliği ve bir iki kolaylık için performans terkedilir mi, bu kullanıcıların aklını kurcalayan bir soru oldu ve hâlâ devam ediyor.
• Microsoft’un home, buisness, premium gibi saçma sapan sürümler ile uğraşmak yerine, performans odaklı bir sürüm yapmaları gerekli. Ama görüldüğü kadarıyla hâlâ bu gereksinimi kavrayamadılar. Microsoft Windows 7′ye gebe hâlâ en çok kullanılan işletim sistemleri Windows XP. Bu da bu konu ile ilgili çarpıcı bir örnek.